Twee zeer bijzondere weken uit het leven van Maria Paulina (Riet) ten Wolde(I723) tijdens de hongerwinter van 1944/45 Als gevolg van alle oorlogshandelingen was de voedselsituatie in het westen van ons land eind 1944 zó slecht geworden dat vele landgenoten midden in die barre wintermaanden diep het land introkken , in de hoop ver van huis nog iets eetbaars te kunnen vinden . In het westen werd de situatie steeds nijpender en het voedsel steeds schaarser en schaarser , zodat hongersnood het leven van duizenden landgenoten ging bedreigen ......... RIET TEN WOLDE (i723) , toentertijd als dienstbode werkzaam in het Haagse ziekenhuis Zuidwal , zich zeer bewust zijnde van de ernst van de situatie , nam noodgedwongen al haar vakantiedagen op en vertrok op 2 januari , 's ochtends om een uur of vijf , samen met haar schoonzuster Hilda en nog een derde vrouw op een fiets zónder banden (!) ...... voor een lange gedenkwaardige tocht richting het oosten van het land , naar plaatsen waar op dat moment misschien nog enig voedsel voor handen zou zijn ...... Het had die dagen gelukkig wat gesneeuwd , zodat Riet op haar bandenloze fiets tenminste nog redelijk goed vooruit kon komen - ook al ging ze dan bij het verlaten van de stad , ergens op de Binckhorstlaan , meteen al flink onderuit ....... maar onder het motto van 'luctor et emergo' en vooral door steeds maar weer flink door te blijven trappen , begaf ze zich in het gezelschap van deze twee vrouwen, op haar primitieve rijwiel steeds verder en verder , moeizaam maar vastberaden , landinwaarts ..... Allereerst doorsneden de drie vrouwen de provincie Zuid - Holland , daarna ging de reis verder door de provincie Utrecht , tótdat ze bij hun eerste belangrijke 'pleisterplaats' aankwamen : Amersfoort . Overnachten deden de drie vrouwen vrijwel steeds ergens onderweg op de deel van een toevallig gepasseerde boerderij , waar zij dan ook wel wat te eten en drinken konden krijgen - en ál die tijd reed Riet , over begaanbare en minder begaanbare wegen , op de velgen van dat oude rijwiel zónder banden ..... Vanuit Amersfoort trok het drietal verder noordwaarts richting Overijssel , Drenthe , helemaal naar de provincie Friesland , en bíjna hun noodlot tegemoet ............. Aan de dood ontsnapt ??? Het in het zuiden van de provincie Friesland gelegen Lemmer was het verste punt dat door de drie vrouwen op de tocht zou worden aangedaan . Toen ze , verzwakt en uitgeput , in deze plaats aankwamen , volgde een grote 'teleurstelling' : ze waren nét een dag te laat om nog gebruik te kunnen maken van de veerboot die een regelmatige dienst onderhield over het IJsselmeer met Amsterdam , maar ........... wát een , laten we het noemen , g e l u k k i g e p e c h hadden deze vrouwen wel niet gehad !!!! Van een lokale onderwijzer kregen ze spoedig het volgende dramatische relaas te horen : de dag ervoor , op dinsdagavond 8 januari 1945 , was de veerboot de 'Jan Nieveen' , het vlaggeschip van de toenmalige scheepvaartlijn Lemmer - Amsterdam , betrokken geraakt bij een ernstige scheepsramp ...... Als gevolg van de verduistering die tijdens de oorlog in verband met het risico van beschieting door vliegtuigen strikt in acht genomen diende te worden , voeren alle schepen altijd zónder licht , terwijl daarnaast op de wal ook nog alle lichten gedoofd moesten zijn . Onder dergelijke omstandigheden was het op den duur welhaast onvermijdelijk dat er op zekere dag een ramp zou plaatsvinden ..... Op die gedenkwaardige 8e januari 1945 ramde de 'Jan Nieveen' in de avonduren op het IJsselmeer bij stikdonkere nacht ergens ter hoogte van de plaats Urk , het schip 'Groningen IV' van dezelfde maatschappij . Bij dit zeer tragische ongeval vonden die bewuste dinsdagavond in totaal 14 mensen de verdrinkingsdood ........ Wat nu zou het lot zijn geweest van de drie vrouwen indien zij zonder enig oponthoud een dag eerder al in de Lemmer waren aangekomen , en met een blij en opgelucht gevoel nog net aan boord van het schip hadden kunnen stappen .....??! Dan waren ze de fysieke getuigen geweest van een onvoorstelbare catastrofe die ook voor hen drieën in het allerergste geval op zeer dramatische wijze had kunnen aflopen ....... Waren ze hier door een toevallige en gelukkige samenloop van omstandigheden aan de verdrinkingsdood ontsnapt ?!? We kunnen in ieder geval met zekerheid stellen dat ondanks de verder belabberde situatie midden in de hongerwinter , het levenslot hen toen buitengewoon goed gezind was geweest !! Maar doordat het oorlog én doordat het hongerwinter was , konden zij ook weer niet al te lang stil blijven staan bij deze fortuinlijke situatie : ze moesten immers weer verder , en dat betekende dat ze nu weer helemaal , langs het IJsselmeer , terug moesten keren , in de richting van het Overijsselse Steenwijk , toevalligerwijs de plaats waar de állereerste Ten Wolde uit deze genealogie , verre voorvader dus ook van Riet ten Wolde , zich in een zeer grijs verleden gevestigd moet hebben - maar deze kennis is pas decennia later vergaard en was dus bij Riet in het jaar 1945 volkomen onbekend ... De fietstocht van Lemmer naar Steenwijk was voor haar nu gelukkig wel een stuk gemakkelijker geworden dankzij het hulpvaardige optreden van een vriendelijke jongeman die uit een oude autoband voor haar twee primitieve , maar goed te gebruiken , fietsbanden had weten te snijden ! Maar vanaf het moment waarop ze in Steenwijk aankwamen , hoefden de vrouwen gelukkig niet meer op de fiets het hele eind naar huis af te leggen , omdat het vanaf Steenwijk mogelijk bleek met de goederentrein in de richting van Utrecht mee te reizen én vandaar daar dan weer - weliswaar steeds in de nachtelijke uren - met de trein richting Den Haag . In de plaats Utrecht aangekomen werd het meteen duidelijk dat de oorlog nog in volle gang was : het station bleek enkele dagen eerder nog gebombardeerd te zijn geweest ! Alhoewel de gehele treinreis richting Den Haag voorspoedig verliep , vond er op het station van Utrecht toch nog een zeer vervelend incident plaats . Evenals in Steenwijk moest ook op het station van Utrecht lang op de komst van de trein gewacht worden ; deze tijd werd door de drie vrouwen dan maar slapend op het perron doorgebracht , maar gelukkig kon er dan wel een "bereidwillige" en "attente" oudere heer gevonden worden die zo "hulpvaardig" was om zich al die tijd over de fietsen te ontfermen .... Toen de trein dan eindelijk arriveerde , werden de fietsen ingeladen en namen Riet , Hilda en Cor , de derde vrouw , opgelucht plaats , voor het allerlaatste stuk van de reis , maar ........ ontdekte Riet , tot haar grote schrik , dat een tas , gevuld met brood en meel van haar tas gestolen was ....."met dank aan die hulpvaardige , attente heer op het station van Utrecht ......" En dit nog wel na alle moeite die zij zich tijdens de lange barre tocht had moeten getroosten om dit beetje voedsel bij elkaar te sprokkelen ...... Het was overigens niet het enige dat haar in deze weken ontstolen werd , maar daarover straks meer ..... Ook al verliep de treinreis van Steenwijk naar Utrecht en van Utrecht naar Den Haag verder voorspoedig , geheel van gevaar ontbloot was deze zeker niet . Het was januari 1945 , de bevrijdingsoorlog was in volle gang , voortdurend werd de Duitse infrastructuur in Europa door de geallieerden gebombardeerd . Dus óók goederentreinen konden zeer wel het doelwit worden van zo'n bombardement .... máár aangezien Riet , Hilda en Cor andere zorgen aan hun hoofd hadden , zullen ze bij deze beklemmende gedachte hopelijk niet al te lang hebben stilgestaan ........ Epiloog Uiteindelijk hebben alle drie de vrouwen in de 14 dagen die de omzwervingen in beslag zouden nemen , niet bijster veel voedsel mee naar huis kunnen nemen , helaas . De 14 dagen kriskras door het land vormden twee zware , maar tegelijkertijd ook twee zeer bijzondere weken , misschien wel de twee meest bijzondere weken uit hun gehele bestaan ! Elke dag sliepen de vrouwen ergens anders : zo waren ze op een dag zelfs nog getuige geweest van de geboorte van een kalfje , een , zeker voor stadsmensen , uitzonderlijke gebeurtenis om getuige van te mogen zijn . Dit kalfje zou echter de ander dag al weer door de bezetters in beslag genomen worden ... Vreugde en verdriet , hoop en wanhoop , blijdschap en tegenslag wisselden elkaar vaak en snel af ; op de ene boerderij werden de vrouwen met open armen ontvangen , op de andere waren ze niet welkom en werden ze afgewimpeld met een bits "de pump is stuk ...." En het was voor de drie vrouwen gedurende die bewuste twee weken nauwelijks mogelijk gebleken om zich eens goed te wassen of te verschonen - en dat alles , al deze ongemakken en kleine ontberingen , in de hoop ergens in het land wat brood en ander voedsel te kunnen bemachtigen ..... Thans , anno 2000+ is het nauwelijks nog voor te stellen dat , ruim 60 jaar geleden , dít de harde realiteit was van het leven voor al diegenen die in het westen van het land woonden . Volkomen uitgeput kwamen Riet , Cor en Hilda dan eindelijk aan op het startpunt van hun reis , hun woonplaats Den Haag . In haar woonhuis aangekomen viel Riet in de vroege avonduren als een blok in slaap om de andere dag in de late middaguren pas weer wakker te worden ....... Dagboek Als enige van de vrouwen had Riet al die tijd een dagboek bijgehouden , waarin ze alle unieke voorvallen van deze tocht zorgvuldig had bijgehouden - een interessant en bijzonder tijdsdocument dus , maar ...... voor het op schrift stellen van alle wederwaardigheden van de hongertocht konden we helaas geen gebruik meer maken van dit document , aangezien korte tijd na de oorlog een dief Riets tas in een groot warenhuis gestolen had , met daarin , het laat zich raden , dit unieke tijdsdocument .... en het is nadien helaas ook nooit meer boven water gekomen ...... Máár , dankzij haar uitstekende geheugen is de reconstructie van deze , in velerlei opzicht , unieke episode uit haar leven , achteraf toch nog bijzonder goed geslaagd , en is dus op deze moderne wijze onderdeel geworden van de moderne individuele geschiedschrijving....... Het verhaal krijgt nog een vervolg....... De barre reis langs allerlei uithoeken van ons land was dan wel achter de rug , de winter , de hongerwinter , beslist nog niet ..... en daarom ging Riet korte tijd later nóg een keer op pad : deze maal ging de reis naar de bollenstreek en duurde slechts een enkele dag , maar tóch zou het ook deze keer weer een zéér gedenkwaardige dag gaan worden ...... De streek rond Lisse , Sassenheim en Hillegom is van oudsher bekend vanwege de bloemen die er elk jaar weer in grote getalen en in een welriekend en kleurrijk tapijt te vinden zijn , maar in de hongerwinter ging de aandacht nu niet zozeer uit naar deze bloemen alswel naar de bloembóllen ....... en dan met name naar de túlpenbollen ...... Aangezien er aan tulpenbollen voorshands geen gebrek leek te zijn en honger mensen niet alleen creatief maar ook niet al te kieskeurig maakt , fungeerden met name déze bloembollen tijdens de hongerwinter als noodzakelijk voedingssupplement - en met deze tulpenbollen als "extraatje" kon je in elk geval de wintermaanden nog redelijk wel zien door te komen . Vandaar dus dat Riet - en deze keer overigens op een fiets mét banden ... - in het gezelschap van een collega uit het ziekenhuis naar de bollenstreek toog , in de hoop aan het eind van de dag met een goed gevulde tas met tulpenbollen huiswaarts te kunnen keren . En inderdaad : aan het eind van de dag keerde Riet met een aantal tassen vól met "tulpenbollen" en ook nog wat roggemeel , moe maar voldaan , weer huiswaarts ........alleen ......zou de licht euforische stemming over dit succesje spoedig al weer getemperd gaan worden , helaas ...... Allereerst bleken de tulpenbollen helemaal geen tulpenbollen te zijn , maar vermoedelijk krokusbollen (!) , kleiner van formaat én nauwelijks eetbaar ! En daarna wachtte Riet nog een tweede grote teleurstelling : een goede kennis van Riet - maar dat was hij later absoluut niet meer ..... - was 'zo vriendelijk geweest' om even op haar tassen te passen , maar toen zij deze later weer van hem in ontvangst genomen had , bleek de inhoud ervan in behoorlijke mate geslonken te zijn ........ Dit was nu al de tweede keer in zeer korte tijd dat zij door een zogenaamd hulpvaardige man van haar met pijn en moeite bij elkaar gesprokkelde voedsel bestolen was - in tijden van nood , rampspoed en oorlog , zo zullen we maar concluderen , leer je wel je wáre vrienden en ook je ware tegenstanders heel goed van elkaar te onderscheiden ...... Het kan nog erger ........... En toch vormde deze nare gebeurtenis geeneens het meest dramatische moment van deze dag in de winter van 1945 ........ Want de állergrootste schrik kregen Riet en haar collega Riek Hooft kort voor het vallen van de avond pas te verwerken , toen zij , kalm en rustig fietsend , onbewust van enig dreigend gevaar , ergens ter hoogte van de Boslaan bij het Haagse Bos , plotsklaps , als het ware vanuit het niets , de volgende zeer dreigende en angstaanjagende Duitse kreten toegeschreeuwd kregen : " Donnerwetter , Donnerwetter , durchfahren , durchfahren ........!!! " Duitse militairen , gekleed in 'merkwaardige pakken' , sommeerden de beide vrouwen op buitengemeen indringende toon zo snel mogelijk door te rijden , én met goede reden ook , want juist op dát moment werd vanaf deze plek aan de rand van het bos een zgn. V2 - raketbom afgevuurd met Engeland als - hopelijk niet succesvolle .... - eindbestemming !! Het lanceren van deze V2 - raket ging gepaard met een oorverdovend lawaai , en terwijl Riet en haar collega nu , alsof hun beider levens er volledig van afhingen , zo hard en zo snel als ze konden doortrapten , keek Riet toch nog heel even over haar schouder om en zag toen de enorme , werkelijk oogverblindende vuurbol , het zichtbare resultaat van de succesvolle lancering van de V2 ........ Al met al dus een zeer onverwachte , bijzondere , maar tegelijkertijd ook zeer beangstigende ervaring voor beide vrouwen ! Enige weken later zou de directe omgeving van de lanceerinstallatie , de Haagse woonwijk het Bezuidenhout , volledig in de as worden gelegd ten gevolge van een op tragische wijze mislukt bombardemant van de geallieerden . Doel van dit bombardement was natuurlijk de V2 - lanceerinstallatie geweest , waar zowel Riet als haar collega dus zeer onvergetelijke herinneringen aan hadden overgehouden ..... Het geallieerde bombardement zou echter uitmonden in een faliekante mislukking , vanwege een ongelofelijke blunder bij het vaststellen van de precieze coördinaten van de locatie en bovendien ...... bleek het verwoestende bombardement volledig overbodig geweest te zijn (!) , aangezien ruim vóór de dag van het bombardement , 3 maart 1945 , de totale lanceerinstallatie , inclusief projectielen , al naar een geheel andere locatie verplaatst was ............. Het zogenaamde precisie-bombardement waarbij honderden doden en een veelvoud aan gewonden vielen , en waarbij een groot deel van een dichtbevolkte stadswijk volledig met de grond gelijkgemaakt was , had dus in tweeërlei opzicht , op dramatische en op kolossale wijze zijn doel volkomen voorbij geschoten ......... Tot besluit Al had ze in die zware wintermaanden schaarste meegemaakt , ook al had ze met enige regelmatig een knagend hongergevoel gekend , tóch zou Riet zich - net zoals het merendeel van haar tijd- en landgenoten , onder wie gelukkig ook haar moeder Lena ten Wolde - op creatieve en inventieve wijze, redelijk wel door deze beangstigende en bedreigende periode in haar leven weten heen te slaan , tót aan dat unieke en glorieuze moment van de bevrijding dat een geheel andere en betere tijd zou gaan inluiden ! Maar toen kort na de bevrijding Riets broers vanuit Duitsland naar Nederland terugkeerden en zij op het station van Den Haag werden afgehaald , herkenden zij in eerste instantie hun bloedeigen moeder geeneens ......... zó zeer hadden de ontberingen en beproevingen van de voorafgaande maanden hun littekens op Lena ten Wolde achtergelaten ....... Het normale , alledaagse , vertrouwde leven in en buiten het hospitaal keerde voor Riet weer terug , en nú had warempel een volgende avontuurlijke beschrijving kunnen beginnen van het zgn. MARVA - avontuur ..... , want aangelokt en aangespoord door een collega uit het ziekenhuis , wilde ook Riet wel eens de wijde wereld in gaan trekken ..... door in dienst te gaan treden van de (voormalige) MARine Vrouwen Afdeling van het Nederlands Leger ( kortweg : MARVA dus ) , om op deze wijze af te kunnen reizen naar het verre , exotische Nederlands Indië ( toen nog net een Nederlandse kolonie ) , maar .......door onvoorziene omstandigheden ging dit 'oosterse avontuur' op het allerlaatste moment níet door - en achteraf kunnen we , zeker gezien de dramatische ontwikkelingen die in Indië volgen zouden , wel zeggen dat haar aldus wellicht een hoop ellende bespaard is gebleven ......... Zo kwam Riets leven , na enkele tumultueuze maanden , in het voorjaar van 1945 dan eindelijk in wat rustiger vaarwater terecht , zodat het hernieuwde vertrouwde leven met z'n alledaagse beslommeringen en alledaagse pleziertjes weer , net zoals vanouds , van start kon gaan ..........